Natuur en Cultuur.

Natuur en cultuur

De filosoof Van Peursen heeft het probleem of de mens nu gevormd wordt door de natuur of de cultuur in zijn boek Cultuur in stroomversnelling op de volgende wijze verwoord:

“Leven is je handen niet thuis houden, maar er iets mee doen. Alle levende wezens beïnvloeden hun milieu en zetten er hun stempel op. Aan sporen, nesten, holen, afgeknaagde bomen kan men de diersoort kennen, dat daar zijn leefmilieu vormt. Bij de mens reikt dit echter verder en dieper; hij is hartgrondiger met zijn milieu bezig. Her dier past zichzelf toch nog in hoofdzaak aan bij zijn wereld-rondom; de mens past de wereld-rondom aan zichzelf aan. Het dier vertoont in zijn gedrag maar een geringe graad aan variatie en ontwikkeling; de mens geeft blijk van een zeer gevarieerde en dynamische geschiedenis. De ontwikkeling van techniek en organisatievermogen laat zien hoe er steeds nieuwe, steeds andere vormgevingen zijn die beheersingsmacht van de mens over zijn wereld vergroten. (…) Erfelijkheid, in de gewone zin van het woord, is de overdracht van eigenschappen vanuit de lichamen van de ouders op die van de kinderen. Dat kunnen meer lichamelijke eigenschappen zijn, zoals de kleur van de ogen, maar ook meer geestelijke, zoals een bepaalde begaafdheid of en typische karaktertrek. Maar de overdracht gaat via de kiemcel, dus via een lichamelijk proces. Men noemt die biologische erfelijkheid. (…) de lichamelijke erfelijkheid wijzigt zich steeds heel langzaam. Maar als de mens zijn mogelijkheden buiten het lichaam brengt teneinde deze via taal, schrift en traditie over te dragen, dan kan de ontwikkeling razendsnel gaan. De veranderingen binnen de cultuur (mens) gaan veel vlugger dan die binnen de natuur (dier). Wij teren op de leerervaringen van duizenden geslachten voor ons en kunnen die ook makkelijk omvormen, herorganiseren. Door deze cultuuroverdracht kunnen we vlug uit de voeten – dat noemen we: geschiedenis. Tot deze cultuur behoren de techniek en organisatiekunde, maar ook jacht, landbouw, sociale normen, kunst, religie – deze houden trouwens alle een vorm van organisatie en her-organisatie in. De overdracht geschiedt via de taal. Maar gelet op dit brede terrein van de cultuur moeten we het ruimer nemen: niet alleen de taal, maar alle vormen en symbolen (woord, dans, beeld, gebaar) leveren tezamen de verpakkingsmogelijkheid voor de overdracht van hetgeen een generatie geleerd heeft. De mens reikt ver uit boven de meer aan de nature gebonden leefwijze van een dier.”

De mens wordt volgens Van Peursen door zowel de natuur (erfelijke factoren) als de cultuur (opvoeding) beïnvloed. Er behoort een evenwicht tussen de twee uitersten te zijn. als er in een bepaalde periode te veel de nadruk komt te liggen op de ene zijde bijvoorbeeld de cultuur – met name het aanleren van allerlei morele regels – dan kan de andere zijde, de natuur, te veel in de verdrukking komen.
Op verschillende momenten in de geschiedenis zien we dan een verlangen “terug naar de natuur”, bijvoorbeeld bij Jean-Jeaques Rosseau in de 18de eeuw en bij Sigmund Freud in de 19de en 20ste eeuw. De omgekeerde beweging van natuur naar cultuur vindt heden plaats: er is allerwegen de roep te horen om het strenger naleven van morele regels.

Vanaf de 60er jaren kon men zijn leven inrichten zoals men wilde, hetgeen in de praktijk neerkwam op het volgen van zijn of haar neigingen. De leus van de afgelopen 30 jaar luidde: “als iets leuk is dan is het goed”. Deze levensopvatting noemt men hedonisme; het Griekse woord “hedone” betekent letterlijk “genot”. Bij Jean-Jeaques Rosseau moeten we de opvatting “terug naar de natuur” echter omschrijven met de term naturalisme. Nier de rede maar het gevoel is bij hem de oorsprong van het geweten. De cultuur als voortbrengsel van de rede toont slechts het menselijke verval; in de mens ligt van nature een beginsel van goedheid en gerechtigheid. Hiermee komt Rosseau tot ongeveer de volgende stelling: “De mens is van nature goed, maar hij of zij wordt slecht onder de handen van de mensen, of anders gezegd: onder invloed van de cultuur.”